Αβεβαιότητα, άγχος και ψυχολογική ωριμότητα
Συναντώ συχνά ανθρώπους που ζητούν, με διαφορετικούς τρόπους, το ίδιο πράγμα: να γνωρίζουν τι θα συμβεί. Αν θα είναι καλά. Αν πήραν τη σωστή απόφαση. Αν ένα σύμπτωμα είναι επικίνδυνο. Αν η σχέση τους θα αντέξει. Αν θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν κάτι δύσκολο που ίσως συμβεί στο μέλλον.
Για αρκετό καιρό παρατηρούσα αυτή την ανάγκη κυρίως στο επαγγελματικό πλαίσιο. Γνώριζα ότι η δυσκολία αποδοχής της αβεβαιότητας αποτελεί κεντρικό μηχανισμό σε πολλές μορφές άγχους. Κάποια στιγμή, όμως, χρειάστηκε να αναγνωρίσω κάτι πιο προσωπικό: και εγώ, παρόλο που γνώριζα τη θεωρία, δεν βρισκόμουν έξω από αυτή την ανθρώπινη δυσκολία. Υπήρχαν καταστάσεις στις οποίες ήθελα μια απάντηση που κανείς δεν μπορούσε πραγματικά να μου δώσει.
Το ερώτημα που άρχισε τότε να με απασχολεί δεν ήταν μόνο γιατί δυσκολευόμαστε τόσο με την αβεβαιότητα. Η δυσκολία αυτή είναι βαθιά ανθρώπινη. Περισσότερο με ενδιέφερε τι συμβαίνει στη ζωή μας όταν προσπαθούμε να την εξαλείψουμε και πόσο χώρο καταλαμβάνει η ανάγκη να γνωρίζουμε εκ των προτέρων.
Η επιστήμη απέναντι στην αβεβαιότητα
Οι ψυχολόγοι έχουμε μια κάπως παράδοξη σχέση με την αβεβαιότητα. Εκπαιδευόμαστε να παρατηρούμε, να αναλύουμε και να αναζητούμε σταθερά μοτίβα στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Διατυπώνουμε υποθέσεις, μετράμε μεταβλητές και χρησιμοποιούμε τη στατιστική για να καταλήξουμε σε συμπεράσματα που μπορούν, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, να γενικευθούν. Η διαδικασία αυτή είναι απαραίτητη για την επιστήμη μας. Είναι, συγχρόνως, και ανακουφιστική: δημιουργεί την αίσθηση ότι ένα μέρος της πολυπλοκότητας της ανθρώπινης ζωής μπορεί να γίνει κατανοητό και να οργανωθεί.
Η επιστήμη, ωστόσο, δεν προσφέρει απόλυτη βεβαιότητα. Προσφέρει έναν συστηματικότερο τρόπο να εργαζόμαστε μέσα στην αβεβαιότητα. Μια στατιστική ανάλυση δεν μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια τι θα συμβεί σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο. Δείχνει τι είναι πιθανότερο να συμβεί σε μια ομάδα, υπό ορισμένες συνθήκες και με ένα περιθώριο σφάλματος. Η επιστημονική γνώση, επομένως, δεν καταργεί το άγνωστο. Μας βοηθά να το περιορίσουμε και να το περιγράψουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια. Η δυσκολία αρχίζει όταν συγχέουμε την πιθανότητα με την πρόβλεψη και τη γνώση με τον έλεγχο.
Όταν το άγνωστο γίνεται απειλή
Μέσα από την κλινική μου δουλειά άρχισα να σκέφτομαι την αβεβαιότητα ως κάτι περισσότερο από την απουσία μιας πληροφορίας. Είναι μια ψυχολογική εμπειρία που περιλαμβάνει τη σκέψη, το συναίσθημα, το σώμα και τη συμπεριφορά. Ο όρος δυσανεξία στην αβεβαιότητα περιγράφει την τάση να βιώνουμε το άγνωστο ως ιδιαίτερα δυσάρεστο ή απειλητικό και να αντιδρούμε αρνητικά σε αυτό, ακόμη και όταν η πιθανότητα μιας αρνητικής έκβασης είναι μικρή ή δεν μπορεί να υπολογιστεί με ακρίβεια (Morriss, 2025). Αρχικά η έννοια μελετήθηκε κυρίως σε σχέση με τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή. Σήμερα θεωρείται ένας ευρύτερος, διαγνωστικά εγκάρσιος μηχανισμός που συναντάται σε διαφορετικές αγχώδεις και συναισθηματικές δυσκολίες (Miller & McGuire, 2023).
Ένας βασικός τρόπος λειτουργίας του εγκεφάλου είναι να αξιοποιεί την προηγούμενη εμπειρία για να σχηματίζει προβλέψεις. Η ικανότητα αυτή έχει προστατευτική αξία: μας βοηθά να εντοπίζουμε πιθανούς κινδύνους, να προετοιμαζόμαστε και να αποφασίζουμε. Όταν όμως μια έκβαση είναι σημαντική για εμάς και δεν μπορεί να προβλεφθεί, η αβεβαιότητα μπορεί να ενεργοποιήσει έντονη αγχώδη προσμονή. Η σύγχρονη νευροεπιστημονική έρευνα δεν εντοπίζει αυτή την εμπειρία σε ένα μοναδικό κέντρο του εγκεφάλου. Αντίθετα, δείχνει τη συμμετοχή κατανεμημένων συστημάτων που συνδέονται με την πρόβλεψη, την προσοχή, τη διέγερση και την προετοιμασία για δράση (Brown et al., 2023; Liu et al., 2024).
Τότε εμφανίζονται οι γνώριμες σκέψεις του άγχους: «Τι θα γίνει τώρα;», «Κι αν τα πράγματα δεν εξελιχθούν όπως θέλω;», «Κι αν συμβεί κάτι που δεν θα μπορέσω να αντιμετωπίσω;». Η ανησυχία επιχειρεί να μετατρέψει το άγνωστο σε ένα πρόβλημα που μπορεί να λυθεί νοητικά. Μερικές φορές αυτή η διεργασία είναι χρήσιμη, επειδή οδηγεί σε μια συγκεκριμένη απόφαση ή ενέργεια. Άλλες φορές δεν υπάρχει ακόμη ένα πραγματικό πρόβλημα προς επίλυση, παρά μόνο η πιθανότητα ενός μελλοντικού προβλήματος. Η σκέψη τότε δεν καταλήγει σε λύση. Ανακυκλώνει σενάρια, αναζητώντας μια βεβαιότητα που η πραγματικότητα δεν μπορεί να προσφέρει.
Η σχέση της αβεβαιότητας με την ηλικία και την ωριμότητα
Η παρατήρηση αυτή με οδήγησε στη σχέση της αβεβαιότητας με την ηλικία και την ωριμότητα. Οι δύο έννοιες συνδέονται, αλλά δεν ταυτίζονται. Δεν γινόμαστε όλοι περισσότερο ανεκτικοί απέναντι στο άγνωστο απλώς επειδή μεγαλώνουμε. Η εμπειρία μπορεί να ενισχύσει την εμπιστοσύνη στην ικανότητά μας να ανταποκριθούμε σε κάτι απρόβλεπτο. Μπορεί επίσης να μας κάνει πιο επιφυλακτικούς, ιδιαίτερα όταν έχουμε γνωρίσει απώλειες, απογοητεύσεις ή καταστάσεις στις οποίες ο έλεγχός μας αποδείχθηκε περιορισμένος.
Τα ερευνητικά ευρήματα αποτυπώνουν αυτή την πολυπλοκότητα. Σε μια μελέτη 2.280 ατόμων ηλικίας 11 έως 89 ετών, οι έφηβοι ανέφεραν μεγαλύτερη δυσανεξία στην αβεβαιότητα και μικρότερη ψυχολογική ευελιξία από τους ενήλικες και τους μεγαλύτερους σε ηλικία συμμετέχοντες (Okayama et al., 2024). Μια μετα-ανάλυση και ανασκόπηση 45 μελετών κατέγραψε διαφορές στη δυσανεξία στην αβεβαιότητα κατά την ενήλικη ζωή, αλλά επιβεβαίωσε ότι αυτή εξακολουθεί να συνδέεται με το άγχος και άλλες ψυχολογικές δυσκολίες στους μεγαλύτερους ενήλικες (Yu et al., 2025).
Μια ακόμη πιο πρόσφατη μελέτη, σε δείγμα 300 ενηλίκων ηλικίας 20 έως 79 ετών στην Κίνα, ανέδειξε μια ενδιαφέρουσα αντίφαση. Οι νεότεροι συμμετέχοντες δήλωναν μεγαλύτερη δυσκολία με την προοπτική της αβεβαιότητας, ενώ οι μεγαλύτεροι επέλεγαν πιο συντηρητικές συμπεριφορές σε ένα πειραματικό έργο λήψης αποφάσεων (Cao et al., 2026). Άλλο, λοιπόν, είναι το πόσο ικανοί πιστεύουμε ότι είμαστε να διαχειριστούμε το άγνωστο και άλλο το πώς συμπεριφερόμαστε όταν το συναντάμε στην πράξη.
Η ψυχολογική ωριμότητα ίσως φαίνεται περισσότερο στην ικανότητα να ξεχωρίζουμε πότε μια κατάσταση χρειάζεται σκέψη και δράση και πότε χρειάζεται να αντέξουμε, για λίγο, το γεγονός ότι δεν γνωρίζουμε. Μπορούμε να προετοιμαζόμαστε για όσα βρίσκονται στον έλεγχό μας χωρίς να θυσιάζουμε το παρόν στην προσπάθεια να εξασφαλίσουμε το μέλλον.
Ο φαύλος κύκλος του άγχους και της αβεβαιότητας
Ο φαύλος κύκλος αρχίζει όταν η απουσία βεβαιότητας ερμηνεύεται ως κίνδυνος: «Αφού δεν γνωρίζω τι θα συμβεί, πρέπει να προετοιμαστώ για το χειρότερο». Η σκέψη αυτή αυξάνει την ανησυχία και μας ωθεί να αναζητήσουμε ασφάλεια. Εξετάζουμε ξανά όλα τα πιθανά σενάρια, ελέγχουμε, ρωτάμε τους άλλους, αναζητούμε περισσότερες πληροφορίες, οργανώνουμε υπερβολικά ή αποφεύγουμε μια απόφαση.
Οι συμπεριφορές αυτές ανακουφίζουν πραγματικά, αλλά συνήθως μόνο για λίγο. Η προσωρινή ανακούφιση τις ενισχύει. Ο νους δεν μαθαίνει «μπόρεσα να αντέξω την αβεβαιότητα», αλλά «ήμουν ασφαλής επειδή έλεγξα». Η αποφυγή και η συνεχής αναζήτηση βεβαιότητας δεν μας επιτρέπουν να διαπιστώσουμε ότι η δυσφορία είναι ανεκτή, ότι το αρνητικό ενδεχόμενο συχνά δεν πραγματοποιείται ή ότι, ακόμη κι αν εμφανιστεί μια δυσκολία, μπορεί να διαθέτουμε περισσότερους τρόπους αντιμετώπισης από όσους φανταζόμαστε. Η επόμενη αβέβαιη κατάσταση γίνεται έτσι περισσότερο απειλητική και η ανάγκη για διαβεβαίωση ισχυρότερη (Brown et al., 2023; Morriss, 2025).
Τι μπορεί να βοηθήσει
Ένα χρήσιμο πρώτο βήμα είναι να ρωτήσουμε: «Υπάρχει ένα πραγματικό πρόβλημα για το οποίο μπορώ να κάνω κάτι τώρα ή προσπαθώ να λύσω εκ των προτέρων μια πιθανότητα;». Όταν υπάρχει συγκεκριμένο πρόβλημα, η οργάνωση και η δράση είναι βοηθητικές. Όταν υπάρχει μόνο ένα ενδεχόμενο, η επιπλέον σκέψη συχνά προσφέρει την αίσθηση της προετοιμασίας χωρίς να μας φέρνει πιο κοντά σε μια λύση.
Τα ευρήματα είναι ενθαρρυντικά. Μετα-ανάλυση 28 τυχαιοποιημένων κλινικών δοκιμών βρήκε μεγάλη επίδραση των ψυχολογικών παρεμβάσεων στη δυσανεξία στην αβεβαιότητα, ενώ η βελτίωσή της συνδεόταν με τη μείωση της έντασης των συμπτωμάτων (Miller & McGuire, 2023). Αντίστοιχα, συστηματική ανασκόπηση για τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή έδειξε σημαντικές βελτιώσεις στη δυσανεξία στην αβεβαιότητα, την ανησυχία και το άγχος μετά την ψυχολογική θεραπεία (Wilson et al., 2023). Σε μια τυχαιοποιημένη κλινική δοκιμή, ένα πρόγραμμα συμπεριφορικών πειραμάτων που εξέταζε τις καταστροφικές πεποιθήσεις για την αβεβαιότητα οδήγησε σε σημαντική βελτίωση, η οποία διατηρήθηκε ή ενισχύθηκε κατά τη δωδεκάμηνη παρακολούθηση (Dugas et al., 2022).
Να ζούμε χωρίς απόλυτες εγγυήσεις
Η ηρεμία δεν έρχεται πάντοτε όταν η ζωή γίνεται περισσότερο προβλέψιμη. Συχνά εμφανίζεται όταν η εμπιστοσύνη μας μετακινείται από την ικανότητα πρόβλεψης στην ικανότητα ανταπόκρισης. Η αβεβαιότητα αποτελεί αναπόφευκτο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας. Αυτό που μπορεί να αλλάξει είναι ο τρόπος με τον οποίο στεκόμαστε απέναντί της.
Δεν χρειάζεται να αναβάλουμε τη ζωή μέχρι να είμαστε βέβαιοι ούτε να γνωρίζουμε από τώρα πώς θα αντιμετωπίσουμε κάθε ενδεχόμενο. Ένα σημαντικό στοιχείο ψυχολογικής ωριμότητας είναι να κάνουμε όσα περνούν από το χέρι μας και, συγχρόνως, να αφήνουμε χώρο για όσα δεν γνωρίζουμε ακόμη. Να προχωρούμε με την εμπιστοσύνη ότι, αν εμφανιστεί μια δυσκολία, θα τη συναντήσουμε τότε.
Βιβλιογραφία
Brown, V. M., Price, R., & Dombrovski, A. Y. (2023). Anxiety as a disorder of uncertainty: Implications for understanding maladaptive anxiety, anxious avoidance, and exposure therapy. Cognitive, Affective, & Behavioral Neuroscience, 23(3), 844–868. https://doi.org/10.3758/s13415-023-01080-w
Cao, Y., Kwan, G. S. Y., Yao, Y., Chen, J., Yu, M. H. M., & Shum, D. H. K. (2026). Prospective and inhibitory intolerance of uncertainty, and certainty-seeking behaviours across adulthood in a Chinese sample. Comprehensive Psychiatry, 146, 152671. https://doi.org/10.1016/j.comppsych.2026.152671
Dugas, M. J., Sexton, K. A., Hebert, E. A., Bouchard, S., Gouin, J.-P., & Shafran, R. (2022). Behavioral experiments for intolerance of uncertainty: A randomized clinical trial for adults with generalized anxiety disorder. Behavior Therapy, 53(6), 1147–1160. https://doi.org/10.1016/j.beth.2022.05.003
Liu, X., Jiao, G., Zhou, F., Kendrick, K. M., Yao, D., Gong, Q., Xiang, S., Jia, T., Zhang, X.-Y., Zhang, J., Feng, J., & Becker, B. (2024). A neural signature for the subjective experience of threat anticipation under uncertainty. Nature Communications, 15, 1544. https://doi.org/10.1038/s41467-024-45433-6
Miller, M. L., & McGuire, J. F. (2023). Targeting intolerance of uncertainty in treatment: A meta-analysis of therapeutic effects, treatment moderators, and underlying mechanisms. Journal of Affective Disorders, 341, 283–295. https://doi.org/10.1016/j.jad.2023.08.132
Morriss, J. (2025). Psychological mechanisms underpinning change in intolerance of uncertainty across anxiety-related disorders: New insights for translational research. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 173, 106138. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2025.106138
Okayama, S., Minihan, S., Andrews, J. L., Daniels, S., Grunewald, K., Richards, M., Wang, W., Hasan, Y., & Schweizer, S. (2024). Intolerance of uncertainty and psychological flexibility as predictors of mental health from adolescence to old age. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 59(12), 2361–2368. https://doi.org/10.1007/s00127-024-02724-z
Wilson, E. J., Abbott, M. J., & Norton, A. R. (2023). The impact of psychological treatment on intolerance of uncertainty in generalized anxiety disorder: A systematic review and meta-analysis. Journal of Anxiety Disorders, 97, 102729. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2023.102729
Yu, M. H. M., Cao, Y., Fung, S. S. Y., Kwan, G. S. Y., Tse, Z. C. K., & Shum, D. H. K. (2025). Intolerance of uncertainty, aging, and anxiety and mental health concerns: A scoping review and meta-analysis. Journal of Anxiety Disorders, 110, 102975. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2025.102975
